Dit artikel maakt deel uit van het gezamenlijke dossier over de schaduwoorlog, dat is ontwikkeld door de Atlantische Commissie en TerInfo om leerlingen bewust te maken van de dreiging van hybride oorlogsvoering. Meer artikelen en werkvormen vind je hier.
In september 2025 werden twee zeventienjarige Nederlandse jongens opgepakt, omdat ze verdacht werden van spionage in opdracht van een Russische hackersgroep. De jongens gebruikten een ‘wifi-sniffer’ app, waarmee zij informatie over draadloze verbindingen verzamelden in Den Haag. De rechter kan hen veroordelen tot maximaal acht jaar gevangenisstraf. Maar hoe ronselden Russische hackers deze jongens? Hoe ernstig waren de overtredingen die ze begingen? En waarom maken de Russische inlichtingendiensten gebruik van dit soort ‘wegwerpspionnen’, en hoe past deze rekrutering binnen de context van hybride oorlogsvoering?
Hoe werden Nederlandse jongeren ingezet als spionnen van Rusland?
Twee zeventienjarige jongens, die we in navolging van dit NRC-artikel E. en L. noemen, waren erg geïnteresseerd in computers en gingen op zoek naar hackersgroepen nadat ze er online over hadden gelezen. Op berichtendienst Telegram kwamen ze in contact met hackersgroep Noname057(16), een antiwesterse en anti-Oekraïense groep.
Noname057(16) bevindt zich niet op het dark web (een verborgen deel van het internet dat alleen toegankelijk is via speciale browsers), maar op Telegram, dat voor iedereen bereikbaar is. De groep voert pro-Russische cyberactiviteiten uit op westerse doelen als gemeenten, infrastructuurbedrijven en overheidsinstanties. Met DDoS-aanvallen maken de hackers websites, servers of netwerken onbereikbaar. Wanneer E. een bericht stuurde met een vraag over DDoS-aanvallen, werd hij benaderd door een lid van Noname057(16) die zichzelf Belgian Dude noemde. Ze chatten wat heen en weer over hacken en cyberaanvallen, maar na een tijdje werd het gesprek dwingender: E. werd onder druk gezet en vreesde dat privégegevens uit het gesprek met Belgian Dude online werden gepubliceerd. E. stemde toe om een opdracht uit te voeren.
Die opdracht is wifi-sniffen. Met behulp van een speciale app op een telefoon kun je hiermee wifi-netwerken en bijbehorende informatie opvangen en opslaan. Eerst moesten L. en E. van een lid van Noname057(16) een rondje in hun dorp maken, later werd L. ook tweemaal verzocht een route in Den Haag te lopen. L. werd langs verschillende ‘checkpoints’ gestuurd: Eurojust, Europol, het ministerie van Defensie, diverse ambassades en de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW). Bij deze laatste locatie werden in 2018 al eerder vier medewerkers van de Russische geheime dienst opgepakt die probeerden in te breken in het wifi-netwerk van de OPCW. Door de wifi-netwerken rondom deze locaties in kaart te brengen, gaven de jongens Rusland inzicht in de digitale infrastructuur van de meest gevoelige plekken in Nederland. Volgens expert Bart van den Berg zou een volgende stap kunnen zijn dat E. mogelijk een nep-hotspot moest opzetten nabij Europol, om medewerkers zo ongemerkt naar een Russisch hackernetwerk te leiden. De jongens ontvingen per voltooide opdracht 300 dollar aan cryptomunten.
Hoe gaat dit soort online rekrutering in zijn werk?
In september 2025 werd E. gearresteerd door een groot politieteam, dat zijn ouderlijk huis binnenstormde en hem oppakte. Om te voorkomen dat E. zijn digitale sporen zou wissen, stuurde de rechter-commissaris hem twee weken naar de jeugdgevangenis. Ook L. werd aangehouden.
Het rekruteren van wegwerpagenten, ook wel useful idiots genoemd, gebeurt op sluwe wijze. Een eenduidig profiel van wegwerpspionnen zoals E. en L. valt volgens de AIVD niet te geven. Het zijn mensen, vaak mannen, die gelokt worden door de Russische geheime dienst om in ruil voor een relatief klein bedrag kleine of grotere acties uit te voeren, zoals het plakken van stickers, het gooien van molotovcocktails, het in brand steken van een loods, of zoals in dit geval, online sabotage (hacken) en spionage (afluisteren). Ze zien deze acties als een snelle manier om geld te verdienen in ruil voor persoonlijk risico. Veel gerekruteerden beseffen helemaal niet dat de opdracht vanuit Rusland komt of wat het risico inhoudt. Ze gaan vaak amateuristisch te werk, maar hun acties kunnen wel tot grote schade leiden. Bovendien kan de hoeveelheid aanvallen zorgen voor angst: de dreiging van Rusland kan zo heel groot voelen. Ook moeten de getroffen landen veel middelen inzetten om de daders op te sporen en te vervolgen.
De meeste wegwerpagenten zijn dertigers, maar ook scholieren worden dus gerekruteerd. Dat gebeurt online via Telegram of Discord, maar ook op sociale media of via online spellen als Roblox. Groepen als NoName057(16) maken ook vaak gebruik van gamification-elementen.
Hoe past deze rekrutering binnen de context van hybride oorlogsvoering?
Sinds de Russische invasie in Oekraïne in 2022 (lees hier en hier meer) hebben Russische diplomaten (die vaak werken als inlichtingenofficieren) weinig toegang tot Europese landen en instellingen. Daarom moesten Russische inlichtingen- en veiligheidsdiensten op een andere manier hun informatie verzamelen. Om dit op te lossen, schakelen zij coördinatoren in: tussenpersonen die wegwerpspionnen zoals E. en L. rekruteren en aansturen. De Russische diensten verbergen hun eigen betrokkenheid en zijn moeilijker op te sporen door het gebruik van deze gelaagde netwerken.
De rekrutering van E. en L. past precies in dit patroon. NoName057(16) trad op als coördinator: de groep benaderde de jongens via Telegram, zette hen onder druk en stuurde hen langs gevoelige locaties in Den Haag. De wifi-data die de jongens verzamelden, gaven de hackers inzicht in de netwerken rondom Europol en andere internationale instellingen. Deze informatie kon worden gebruikt om toekomstige cyberaanvallen voor te bereiden of kwetsbaarheden in de beveiliging te identificeren. Zo voerden Russische diensten fysieke spionage uit op Nederlands grondgebied, zonder direct zelf zichtbaar te zijn. Daarmee is dit een treffend voorbeeld van de manier waarop de schaduwoorlog de Nederlandse veiligheid beïnvloedt.
De AIVD en MIVD waarschuwden begin 2026 in een rapport dat Russische hybride aanvallen op Europese landen toenemen. Hybride oorlogsvoering combineert traditionele militaire en niet-militaire middelen om doelwitten te ondermijnen of ontwrichten, zoals met cyberaanvallen, desinformatie en fysieke sabotage. De rekrutering van E. en L. was een duidelijk voorbeeld van deze strategie. Door minderjarige Nederlanders in te zetten als wegwerpspionnen, spioneert Rusland op Nederlands grondgebied zonder zelf daar aanwezig te zijn. Zo blijft Rusland onder de radar terwijl het toch waardevolle informatie verzamelt over gevoelige locaties zoals Europol (die nationale polities van EU-lidstaten ondersteunt en georganiseerde criminaliteit onderzoekt). Dit maakt de casus van E. en L. niet alleen een criminele strafzaak, maar ook een voorbeeld van hybride oorlogsvoering tegen Nederland.
Is spionage in Nederland strafbaar?
In Nederland is op 15 mei 2025 een wetswijziging aangenomen waarin meer vormen van spionage strafbaar worden gesteld. Dit was nodig, omdat spionage sterk is veranderd en meer is verschoven naar de online wereld. De oude wetgeving richtte zich bijvoorbeeld op het delen van staatsgeheimen, maar liet weinig ruimte om op te treden tegen nieuwere vormen. Sinds de wijziging is het ook strafbaar als iemand gevoelige informatie lekt die niet staatsgeheim is, of als iemand in het geheim handelingen uitvoert voor een buitenlandse overheid, indien dit de Nederlandse belangen ernstig kan schaden. Denk aan het delen van gevoelige bedrijfsinformatie die een ander land kan misbruiken, of het doorgeven van persoonsgegevens, gevoelige informatie over economische sectoren en politieke besluitvorming aan buitenlandse overheden. Die informatie gebruiken zij om invloed op de politiek te kunnen uitoefenen, de Nederlandse economie te verzwakken of om eventueel bondgenoten tegen elkaar uit te spelen.
Op spionageactiviteiten staat sinds 2025 een gevangenisstraf van maximaal acht jaar, of zelfs twaalf jaar als de activiteiten de dood van een ander tot gevolg hebben. Omdat digitale spionage toeneemt, kunnen ook online misdrijven zwaarder worden bestraft wanneer iemand deze uitvoert in opdracht van een buitenlandse overheid.
De casus van wegwerpspionnen E. en L. valt onder deze nieuwe wet. Door wifi-netwerken in kaart te brengen in opdracht van de Russische hackersgroep, voerden zij handelingen uit voor een buitenlandse mogendheid die de Nederlandse nationale veiligheid in gevaar kon brengen. Daarmee riskeren zij een gevangenisstraf van maximaal acht jaar. Dit kan lager uitvallen als ze onder het jeugdstrafrecht worden berecht, wat waarschijnlijk is.
Veelgestelde vraag
Hoe proberen overheden leerlingen te beschermen tegen ronselpraktijken?
Steeds meer landen nemen het probleem van het ronselen van wegwerpagenten serieus. Duitsland, dat veel vaker het doelwit is geweest dan Nederland, voert actief campagne via sociale media onder de naam ‘Kein Wegwerf-Agent werden’ (‘Word geen wegwerpagent’). De campagne legt uit dat zelfs kleine klusjes, zoals het fotograferen van gevoelige locaties, al als spionage kunnen worden beschouwd.
In Oekraïne krijgen leerlingen voorlichting op school over dit onderwerp en is er een speciale Telegram-chatbot beschikbaar waar jongeren melding kunnen maken als ze benaderd worden.
In Nederland bestaat er nog geen campagne over dit onderwerp. Het Nederlandse ministerie van Justitie en Veiligheid heeft wel aangegeven dat het met waarschuwingen aan de slag wil gaan. Ook werken nationale veiligheidsdiensten achter de schermen aan de veiligheid van jongeren online. Ze monitoren online platformen en grijpen in, wanneer er een serieuze dreiging is. De AIVD houdt dit nauwlettend in de gaten, zie bijvoorbeeld: ‘Jongeren radicaliseren online, vormen een terroristische dreiging door hun jihadistische of rechtsterroristische denkbeelden of worden ingezet door vijanden als Rusland of Iran.’
Meer zien?
- NPO. Klaas aan het front. (2026, 19 januari) Ver van je bed. https://npo.nl/start/afspelen/klaas-op-oorlogspad_1
Meer weten?
- Heck, W., Derix, S. & Seine, F. (2025, 26 december). Havo-scholier ging op pad voor ‘coole’ pro-Russische hackers. NRC. https://www.nrc.nl/nieuws/2025/12/26/havo-scholier-ging-op-pad-voor-coole-pro-russische-hackers-a4914886
- NOS Nieuws. (2026, 18 maart). Eenheid politie ziet steeds meer ‘wegwerpspionnen’ die vuile werk opknappen. https://nos.nl/artikel/2606802-eenheid-politie-ziet-steeds-meer-wegwerpspionnen-die-vuile-werk-opknappen
