Niels van Willigen, hoogleraar Internationale Veiligheidsstudies (NLDA) en bijzonder hoogleraar Strategische Studies (Universiteit Leiden)
“De aankomende NAVO-top in Ankara zal vooral opnieuw in het teken staan van de trans-Atlantische relatie. Tijdens zijn bezoek aan het Witte Huis in juni probeerde NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte de Amerikaanse president Donald Trump te overtuigen dat Canada en de Europese NAVO-landen trouwe bondgenoten zijn. De ‘Trump Trillion’ en de vier à vijf duizend Amerikaanse vliegtuigen die Europese vliegvelden mochten gebruiken voor de oorlog tegen Iran waren de argumenten waarmee hij Trump probeerde te paaien. Trump bedankte Rutte met een “thank you very much, Mark”.
Missie geslaagd, zou je zeggen. Helaas. Diezelfde dag werden de bondgenoten Spanje, Italië en het Verenigd Koninkrijk de oren gewassen, omdat ze te weinig zouden besteden aan defensie en de VS onvoldoende militair ondersteunden in de militaire operatie tegen Iran. In dat licht bezien zal de top in Ankara een succes zijn als de onderhuidse spanningen niet naar de oppervlakte komen en als de vergadering verloopt zonder grote diplomatieke rel. Dat zijn lage verwachtingen, maar net als vorig jaar tijdens de top in Den Haag is er genoeg brandstof voor een diplomatieke meltdown.
Trump is dus nog steeds chagrijnig over de weigering van Europese landen om bases beschikbaar te stellen voor de bombardementen op Iran of anderszins steun te verlenen. Ook is hij nog verre van tevreden over het tempo waarin Europese landen hun defensiebudgetten vergroten. De top staat ook in het teken van de Amerikaanse plannen om troepen terug te trekken uit Europa, wat de noodzaak van Europese strategische autonomie urgenter maakt. Een serieuze routekaart naar een Europese pijler binnen de NAVO zou daarom pas echt een succesvolle uitkomst van de NAVO zijn.”
Paul van Hooft, Head of RAND Europe Deterrence Initiative
“De top in Ankara is in de eerste plaats een succes als er zich geen verrassingen voordoen die wijzen op een steeds diepere breuk tussen de Verenigde Staten en Europa of op een versnelling van de Amerikaanse terugtrekking uit Europa.
Eenheid en solidariteit binnen de NAVO vormen de krachtigste afschrikking tegen Rusland. Moskou kan een langdurige oorlog tegen de NAVO niet winnen als de bondgenoten gebruikmaken van hun veel grotere militair-industriële potentieel. Dit geldt óók als de Verenigde Staten worden afgeleid door gebeurtenissen elders en het Europese deel van de NAVO meer op zichzelf is aangewezen. Maar als de vastberadenheid en de eenheid van de NAVO ter discussie staan – zowel tussen de Verenigde Staten en Europa als tussen de westelijke- en de frontlijnstaten – dan zou Rusland een kans kunnen zien om het bondgenootschap te verscheuren.
Hoewel we de beperkingen moeten erkennen bij het beïnvloeden van de percepties van de leiders in het Kremlin, zitten de Europese NAVO-lidstaten niet zonder opties. West-Europese lidstaten, waaronder Nederland, moeten blijven hameren op een duidelijke en consistente boodschap aan de bondgenoten in het oosten. Hoewel er tot eind jaren 2020 of begin jaren 2030 duidelijke grenzen zijn aan het vermogen van Europa om escalatie met conventionele en nucleaire middelen te beheersen, zijn er maatregelen die de vastberadenheid uitdragen om te vechten, zelfs als dat pijnlijk zou worden. Denk bijvoorbeeld aan een grotere, vooruitgeschoven troepeninzet.
Ten slotte, zonder alles onder de overkoepelende term ‘weerbaarheid’ te scharen, geeft het duidelijk maken dat Europa op grote schaal militaire middelen kan produceren en, indien nodig, deze productie kan opvoeren, ook blijk van de intentie om de strijd voort te zetten als die aan Europa wordt opgedrongen. Ook als we op deze punten concrete vooruitgang boeken, zal de top een succes zijn.”
Laurien Crump, Centrum voor Parlementaire Geschiedenis van de Radboud Universiteit
“De komende NAVO-top wordt de lakmoesproef voor Europese onafhankelijkheid van de Verenigde Staten én voor het morele gehalte van de NAVO. Gaat het de Europese NAVO-lidstaten en Canada lukken om hun eigen stempel op de NAVO te drukken of wordt de NAVO nog verder van binnenuit uitgehold? Bij de vorige NAVO-top stond de vraag of Trump binnenboord kon worden gehouden dermate centraal dat het morele fundament onder de NAVO vandaan werd gehaald. De slotverklaring van de NAVO-top in Den Haag benadrukte weliswaar het belang van artikel 5 van wederzijdse verdediging – overigens zonder de cruciale woorden “at all times” – maar de waarden uit artikel 1 schitterden in afwezigheid.
De omissie van het noemen van vrede, veiligheid, rechtvaardigheid, het niet gebruiken van of dreigen met geweld, en de doelstellingen van de Verenigde Naties plaveide de weg naar Trumps zinspelen op de annexatie van Groenland, de illegitieme ontvoering van Maduro, het oprichten van de Vredesraad en de eveneens illegitieme oorlog in Iran.
Staat trans-Atlantische veiligheid deze NAVO-top weer centraal of wordt het wederom een Trumpshow, waarin Trump de NAVO gebruikt als platform om zijn eigen lof te bezingen, de vrije pers de grond in te boren en de werkelijke problemen, zoals de oorlog in Oekraïne, onder het tapijt te vegen? Deze NAVO-top is pas een succes als de Europese zoektocht naar onafhankelijkheid niet slechts uit nood geboren is, maar ook moreel gedreven is, en ertoe leidt dat de waarden uit artikel 1 zowel in de slotverklaring als in de geopolitiek weer leidend worden.”
Ben Bekkering, viceadmiraal buiten dienst en lid van de Raad van Advies van de Atlantische Commissie
“Met de NAVO-top in Ankara in zicht komt de vraag weer op: is de NAVO op sterven na dood of koersvast op weg? Met het slotcommuniqué kan straks de balans worden opgemaakt. Daarin zal iedereen het zijne of hare in lezen. Ook succes.
Met een enge blik op de verdediging van het verdragsgebied lijkt succes mogelijk. Europa zal, zo stellen de VS, zich conventioneel moeten kunnen verdedigen. De Europese landen beamen dat.
Maar deze enge blik is begrijpelijk, maar ook riskant. In Oekraïne verandert het gevecht immers voortdurend: de frontlinie is een kill zone geworden waarin bemenste systemen zijn vervangen door onbemenste, en drone- en raketaanvallen in de mid- en deep-zone moeten de tegenstander de wil en het vermogen ontnemen om door te vechten. Daarnaast ondermijnt Rusland de Europese en trans-Atlantische eenheid op vele manieren en locaties, veelal onder de drempel van gewapend conflict.
Europese welvaart, welzijn en stabiliteit worden niet alleen door territoriale integriteit gegarandeerd. maar ook door het beschermen van belangen buiten het verdragsgebied. Juist die belangen verschillen aan beide zijden van de Atlantische Oceaan. De zee geldt daarbij steeds meer als strijdtoneel of wapen: geblokkeerde zeestraten; onterechte claims op zeegebieden; illegale diepzeemijnbouw; gesaboteerde infrastructuur; door schaduwvlootschepen omzeilde sancties; smokkel van drugs en mensen; dichtbevolkte kusten die kwetsbaar zijn door klimaatverandering. Hier liggen grote uitdagingen naast grote Europese belangen.
Om die belangen te beschermen, is de mogelijkheid van snel handelen in strategisch belangrijke regio’s cruciaal. Zo wordt verzekerde toegang tot grondstoffen behouden, veilige doorvoer van data en goederen gegarandeerd, partnerschappen gesmeed, criminaliteit bestreden en hulp snel geboden. Juist zo wordt Europa als belangrijke actor gezien.
De top in Ankara is een succes als de NAVO de basis legt voor zowel territoriale verdediging als voor het beschermen van wereldwijde belangen. De alliantie zal hiervoor vaker moeten handelen op basis van een trans-Atlantisch ‘agree to disagree’. Ongebruikelijk, maar beter dan de schijn ophouden van een eenheid die er niet is.”
Bart van den Berg, hoofd van de Security Unit, Instituut Clingendael
“Sinds de NAVO-top in Den Haag is het bondgenootschap door verschillende crises gegaan, met als absoluut dieptepunt de mogelijke Amerikaanse annexatie van Groenland. Het eenzijdige besluit van Israël en de VS om Iran te bombarderen verlegde de aandacht, maar het volgende conflict diende zich al snel aan. Na tegenvallende militaire resultaten probeerde Trump de Europeanen alsnog nauwer bij zijn strijd tegen Iran te betrekken. Wederzijdse ergernis en frustratie waren het gevolg.
In Ankara zal het ook gaan over de verhoogde NAVO-norm. Rutte nam hier al een voorschot op door in het Witte Huis het Trump Effect en de Trump Trillion te presenteren, compleet met goudkleurige letters en grote, omhoog wijzende pijlen. De boodschap van Rutte: Trump heeft hoogstpersoonlijk een keerpunt in Europa geforceerd. Trump hoorde het graag, maar in Europa groeit de kritiek. Rutte wordt verweten te meegaand te zijn richting de grillige en onvoorspelbare Amerikaanse president. Is Trump wel te sturen?
Achter de cijfers van Rutte schuilt een andere realiteit: de versterking van Europese krijgsmachten verloopt wisselend. Sommige landen voldoen aan de 3,5%-norm, terwijl andere landen zeggen de norm te willen halen, maar aarzelen in hun daden. In Washington groeit ondertussen de frustratie over onzekere Europese investeringen in de Amerikaanse defensie-industrie. Het grillige en onvoorspelbare Amerikaanse veiligheidsbeleid heeft het Europese vertrouwen in de VS als betrouwbare bondgenoot zichtbaar aangetast – en voedt de roep om een sterkere Europese defensie-industrie.
En te midden van al deze spanningen vecht Oekraïne door. Aandacht en steun voor Oekraïne vasthouden wordt in Ankara nog een flinke opgave, zeker nu de NAVO steeds meer met zichzelf bezig lijkt.”
Alex Krijger, geopolitiek analist bij Krijger & Partners en docent geo-economie aan de Universiteit Leiden
“We bevinden ons in een chaotische overgangsperiode van de bekende, oude naar een onbekende, nieuwe wereldorde. Er vinden grote geopolitieke verschuivingen plaats op economisch, demografisch, technologisch, sociaal-cultureel en economisch gebied met de klimaatuitdaging als accelerator. Dit is geen tijdperk van verandering, maar een verandering van tijdperk.
Landen in Azië, Afrika en Latijns-Amerika eisen meer invloed op het wereldtoneel. In dit Mondiale Zuiden wonen circa 6,5 miljard mensen, in het Westen nog geen 1,5 miljard en van elke 100 mensen in de wereld wonen er nog geen zes in de EU.
Het buitenlandbeleid van de regering Trump II heeft drie prioriteiten: America First, Westelijk Halfrond en de Indo-Pacific, met name China. Europa is niet langer een topprioriteit. Amerika wil dat wij in Europa zelf veel meer verantwoordelijkheid nemen voor onze veiligheid en defensie, voor Oekraïne en voor de Baltische staten.
De ‘Internationale Veiligheidsstrategie 2026–2030’ van het Nederlandse kabinet heeft een heldere lijn. Geen dagdromen over een EU-leger of een parallel Europees defensiesysteem, maar versterking van de Europese pijler binnen de NAVO. Dat is realistisch én verstandig. De EU is belangrijk voor industriebeleid en een gezamenlijke markt, maar niet ontworpen als militair bondgenootschap. De EU heeft als primaire taak om de Europese economie in beweging te brengen en de grote afhankelijkheden op het gebied van energie, industrie, digitalisering en grondstoffen af te bouwen.
Een serieuze Europese veiligheidsarchitectuur kan bovendien niet zonder het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen en Turkije. De top in Ankara is in dat opzicht symbolisch: Turkije is soms een lastige bondgenoot, maar ook een onmisbare NAVO-speler aan de Zwarte Zee, de Middellandse Zee en richting het Midden-Oosten. Een land met een zeer groot leger. Het voordeel is dat Recep Tayyip Erdoğan gastheer is van de top. Erdogan en Rutte zijn de weinige Europese leiders waar de Amerikaanse president nog vertrouwen in heeft. Maar het wordt balanceren op een dun koord. Aan de ervaren Mark Rutte is dat welbesteed.”
Henne Schuwer, oud-ambassadeur in de VS en lid van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV)
“De NAVO-top in Ankara is in de eerste plaats een moment van afrekening na de top van Den Haag, die als succes wordt gezien. Er werden toen reusachtige budgettaire stappen beloofd en een gouden toekomst voor de Europese defensie-industrie. We zijn nu een jaar verder en, hoewel nog zeer vroeg in de wedstrijd, zal deze top enkele accenten willen zetten.
Iedereen weet dat wij Europeanen meester zijn in optimistisch en gezwollen taalgebruik. Maar nu moeten Frankrijk en Duitsland het debacle van hun gezamenlijke jachtvliegtuig melden, en de Duitse afzegging van hun scheepsbouworder bij Damen is ook niet fraai. Budgettair is het een zaak van lange adem, maar iedereen beseft dat 5% defensie-uitgaven in 2035 een reusachtige opgave is, en dat een “Trump” daarvoor bijna onontbeerlijk is. De VS staat, zoals bekend, zeer kritisch tegenover de NAVO. Washington heeft zijn plannen voor troepenverminderingen al klaarliggen en alles wat Europa doet en niet voldoet aan de afspraken, zal als reden voor bezuinigingen worden aangegrepen. Kortom, men zal concrete voortgang willen zien.
Rutte’s plan voor ‘Europe 3.0’ – meer Europa binnen de NAVO – is nog niet goed uitgewerkt. Eigenlijk zou deze top gedomineerd moeten worden door de Europeanen zelf. Zij zouden plannen op tafel moeten leggen voor een nieuwe commandostructuur, met blijvende steun van de VS, en samen met de Amerikanen en Canadezen een nieuwe inrichting van de NAVO moeten uitonderhandelen.
Bij dit alles is Oekraïne de harde realiteit. De Amerikanen doen daar niet meer mee, maar blijven wel de westerse onderhandelaar. Zoals gewoonlijk betaalt Europa de rekening voor een tweede fase van wederopbouw en een garantie voor de integriteit van Oekraïne. Voorlopig hebben de EU en een groot aantal individuele lidstaten hiervoor geld gereserveerd, maar niet voor eeuwig.
Tot slot spelen de persoonlijkheden van Trump en Erdogan een grote rol. Beide leiders hebben thuis te maken met politieke problemen en mogen niet zwak overkomen. Verwacht geen concessies, maar bereid je voor op onverwachte, zeer zichtbare last-minute eisen.”
Lotte van den Boom, voorzitter Jonge Atlantici 2024 – 2026
“De NAVO-top in Ankara is slechts dagen verwijderd, maar voelt dit jaar als een ver-van-ons-bedshow. Nu de top niet meer in ons eigen kikkerlandje plaatsvindt – en er in Den Haag geen Johan de Wittlaan is afgesloten – lijkt het gesprek over de NAVO een stuk minder te leven onder de bevolking. Waar vorig jaar een theatertour, lesprogramma’s en een fototentoonstelling zorgden voor een levendig publiek debat, is dat gesprek dit jaar letterlijk en figuurlijk ver weg.
In Ankara zal dit jaar ook geen NATO Public Forum georganiseerd worden. Hierdoor staan experts, jongeren, en maatschappelijke organisaties aan de zijlijn van deze top. Daarnaast is aangekondigd dat demonstraties tijdens en in de week vóór de top verboden zijn. Dit is een duidelijk contrast met vorig jaar, toen er een tegentop en vredesdemonstraties plaatsvonden in aanloop naar de NAVO-bijeenkomst in Den Haag.
Waar in Den Haag de inhoud werd getypeerd door politieke ambitie, zal de top in Ankara in het teken staan van de uitvoering van eerder gemaakte afspraken. Achter gesloten deuren zullen regeringsleiders zich buigen over hoe verhoogde defensie-uitgaven bijdragen aan de collectieve verdediging van de NAVO. Juist die gesprekken zouden ook buiten de vergaderzalen plaats moeten vinden. Een NAVO-top is pas echt geslaagd als het bredere publiek, en in het bijzonder jongeren, wordt betrokken bij het debat over de keuzes die nodig zijn om onze vrijheid te beschermen. Dat vraagt niet alleen om consensus binnen de NAVO, maar ook om draagvlak in de samenleving.”
Davis Ellison, senior strategic analyst at HCSS.
“The NATO Summit at Ankara will be yet another litmus test for the health of the alliance. As NATO diplomats and staffs are navigating a continuing Russian invasion of Ukraine, the continued fallout of the US and Israeli war on Iran, and a slowly retrenching US focusing on creating NATO 3.0, they will be keen to highlight successes, however limited those may ultimately be.
Iran will be a major feature of this summit. European nations have wisely stayed out of this war, and the Spanish and Italian governments can be commended for their willingness to close or restrict their airbases to US military use. Though Secretary General Rutte is likely to argue that Europeans are supportive of this already failed campaign, it will be running against the vast major of political opinion.
There will also be the matter of US troop presence. Rotations in the Baltics and elsewhere have not been replaced, and Washington has already announced significant reductions in naval and intelligence assets in Europe. The sudden firing of US Army Europe and Africa commander General Chris Donahue, a major supporter of both Ukraine and a forward American presence in Europe, should worry those who argue strongly for that presence to continue. These reductions are coming, and are almost certain to deepen.
Finally, there is the topic of making European defense more self-sufficient. A major divide has emerged between capitals that want to do so without a breach with Washington, and those who are looking to this as a real opportunity for autonomy. The best hope is perhaps that, regardless of transatlantic relations, there can be a real growth in European self-sufficiency.”
Jaap Verheul, emeritus hoogleraar Transatlantische Betrekkingen aan de Radboud Universiteit:
“De komende NAVO-top in Ankara kan alleen slagen als de Verenigde Staten weer fundamenteel respect tonen voor hun Europese bondgenoten. De herinneringen aan de Amerikaanse Nationale Veiligheidsstrategie van vorig jaar liggen namelijk nog vers in het geheugen. Dit document was doorspekt met ongewoon scherpe anti-Europese retoriek. Afgezien van de bekende en historische klacht over onvoldoende Europese lastenverdeling, waarschuwde het stuk plotseling voor een dystopische “cultuuruitwissing” (civilizational erasure) die zou worden veroorzaakt door ongecontroleerde migratie.
Deze voorstelling komt niet uit de lucht vallen, maar bouwt voort op een lange traditie van neoconservatieve kritiek op Europa. De intellectuele basis hiervoor ligt in de Clash of Civilizations-these van Samuel Huntington (1996), waarin Europa ervan werd beschuldigd haar eigen erfgoed niet te verdedigen tegen de islam. Dit leidde tot een stroom aan Amerikaanse klaagzangen over Europees verval. Later kreeg dit debat een geopolitieke lading, met name door Robert Kagans Of Paradise and Power (2003). Daarin werd het idee gecultiveerd dat Amerikanen in termen van macht denken, terwijl Europeanen zich overgeven aan fantasieën over eeuwige vrede.
Tijdens de tweede ambtstermijn van Donald Trump wordt dit anti-Europese narratief ingezet om de veiligheidsarchitectuur van de NAVO te ondermijnen. Culturele beeldtaal bepaalt nu op beslissende wijze de trans-Atlantische veiligheidspolitiek. Dat is gevaarlijk.
Europa moet uiteraard blijven investeren in collectieve verdediging. Maar het moet ook weigeren om zijn rol in de NAVO te laten bepalen door Amerikaanse ideeën over een cultuuroorlog. De legitimiteit van het bondgenootschap berust op de doelstelling van het NAVO oprichtingshandvest, namelijk “de vrijheid, het gemeenschappelijk erfgoed en de beschaving van hun bevolking, welke zijn gegrondvest op de beginselen van democratie, persoonlijke vrijheid en rechtsorde te beschermen.”
