Paul van Hooft is onderzoeksleider bij RAND Europe.
In het kort:
- Meer Amerikaanse tactische kernwapens in Europa versterken de afschrikking niet automatisch. Deze wapens verliezen hun signaalwaarde zodra de VS gelijktijdig hun conventionele troepen en vliegdekschepen uit Europa terugtrekken.
- Door de Franse nucleaire capaciteiten te verspreiden over Europese vliegvelden, wordt de Europese doctrinespeling effectief vergroot en het risico op een Russische preventieve uitschakeling verkleind.
- Echte Europese soevereiniteit en weerbaarheid tegen Russische chantage liggen op de middellange termijn niet in kernwapens, maar in het versneld produceren van eigen conventionele Deep Precision Strike langeafstandswapens en het dichten van de gaten in de luchtverdediging.
De Amerikaanse regering suggereert dat zij kernwapens in meer Europese landen wil plaatsen. Hoe betekenisvol zou deze plaatsing zijn voor de NAVO-afschrikking, gezien alle andere ontwikkelingen?
Tijdens de Koude Oorlog was de aanwezigheid van Amerikaanse kernwapens en militairen op Europees grondgebied bedoeld om een signaal af te geven aan bondgenoten én aan de Sovjet-Unie: de Verenigde Staten zullen niet afzijdig blijven als de Sovjets geweld zouden gebruiken tegen NAVO-bondgenoten. Een aanval op NAVO-grondgebied zou namelijk ook Amerikaanse eenheden raken. De tactische kernwapens zorgden er ook voor dat er stappen zaten tussen niets doen en een onbeheersbare escalatie, waarbij strategische wapens zouden worden gebruikt die industrie en steden zouden kunnen vernietigen.
Gedeelde kernwapens
Door de zogeheten Nuclear Sharing-regeling hadden Europese bondgenoten toegang tot Amerikaanse kernwapens en daarmee een rol in nucleaire afschrikking. In de Nuclear Planning Group van de NAVO kregen bondgenoten bovendien inzicht in het Amerikaanse denken. Dat versterkte hun vertrouwen.
De Verenigde Staten deelden geen kernwapens uit liefdadigheid, maar omdat het verdere proliferatie onder bondgenoten wilde voorkomen. Het was daarin redelijk succesvol, want alleen het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk ontwikkelden uiteindelijk een eigen kernwapen, en alleen Frankrijk deed dat zonder afhankelijk te zijn van de Verenigde Staten. De Europese bondgenoten die deelnamen aan Nuclear Sharing hadden – en hebben – echter geen operationele controle; de Amerikaanse president bleef en blijft uiteindelijk de eindverantwoordelijke voor het eventuele gebruik.
Deze regeling bleef na de Koude Oorlog gelden voor een aantal NAVO-staten: België, Duitsland, Nederland, Italië en Turkije. Deze landen bezitten specifieke vliegtuigen – zogeheten dual-capable aircraft (DCA) – waarmee kernwapens afgeworpen kunnen worden. De Nederlandse aanschaf van de F-35 was mede bedoeld om deel te kunnen blijven nemen aan de DCA-missie. Tegelijkertijd werd het gezien als een overblijfsel van de Koude Oorlog en waren er genoeg stemmen in Europese staten die de kernwapens liever helemaal zagen verdwijnen.
Dreiging en roekeloosheid
De marginalisering van kernwapens in Europa kwam tot een keerpunt na de Russische interventie in Oekraïne in 2014 en vooral na de grootschalige invasie in dat land in februari 2022. De DCA-missie werd daarna opnieuw belangrijk. Het Verenigd Koninkrijk is van plan om opnieuw deel te nemen aan de missie. Poolse leiders geven al jaren aan dat Polen lid wil worden van de DCA-missie, gezien de specifieke Poolse kwetsbaarheid voor de Russische dreiging. Deze komt zowel uit Rusland zelf als uit Belarus en de Russische exclave Kaliningrad, waar Rusland tactische kernwapens heeft geplaatst.
Zou de uitbreiding van DCA-deelnemende landen en de plaatsing van meer Amerikaanse kernwapens in Europa de NAVO-afschrikking van Rusland versterken? Voorstanders zeggen dat het de NAVO escalatieopties geeft ten opzichte van Rusland die het nu niet heeft. Rusland heeft een zeer groot voordeel met betrekking tot tactische kernwapens; minstens 1000 maar misschien zelfs 2000 vergeleken met de iets meer dan 100 aan NAVO-zijde. De vrees is dat Rusland provocaties tegen NAVO-lidstaten zou kunnen opvoeren met deze wapens als dekking.
Rusland zou de nucleaire dreiging en zijn reputatie van roekeloosheid kunnen gebruiken om verdeeldheid binnen de NAVO te zaaien en een gezamenlijke reactie te ondermijnen.
Als dit scenario zich voordoet, zouden meer Amerikaanse tactische kernwapens verspreid over Europa een mogelijke oplossing hiertegen kunnen zijn, omdat ze de NAVO de optie geven om het Russische gebruik van deze wapens met een vergelijkbare tegenreactie te beantwoorden. Dat zou de geloofwaardigheid van de NAVO als geheel versterken.
Veel op het spel
Maar de geloofwaardigheid van afschrikking hangt niet alleen af van de wapens zelf, maar ook van de mate waarin tegenstanders geloven dat de afschrikkende staten bereid zijn deze in te zetten en de gevolgen van escalatie te dragen. Zoals gezegd, bouwde de Verenigde Staten die geloofwaardigheid tijdens de Koude Oorlog op, door veel conventionele troepen in de vuurlinie te plaatsen. Zo wist de Sovjet-Unie dat er veel op het spel stond voor de Verenigde Staten.
De Trump-regering geeft echter aan, onder andere in de National Defense Strategy, gepubliceerd in januari 2026, dat de verantwoordelijkheid voor conventionele verdediging en afschrikking vooral bij de Europese bondgenoten ligt. Washington is nu ook begonnen met het terugtrekken van een vliegdekschipgroep, vliegtuigen, aanvalsonderzeeërs en troepen uit Europa. Daarmee stuurt Washington een onduidelijk signaal over de vraag of de Amerikaanse regering nog steeds gelooft dat er veel op het spel staat.
Onduidelijke bereidheid
Tijdens de Koude Oorlog werden Amerikaanse troepenbewegingen, bijvoorbeeld in West-Duitsland en Zuid-Korea, vaak opgevat als verminderde bereidheid om te vechten en voedde het vaak de interesse in een eigen kernwapenprogramma. Zo kan het minder vanzelfsprekend lijken dat Russische escalaties tot een Amerikaans antwoord zullen leiden.
Zonder duidelijke Amerikaanse bereidheid om ze in te zetten, verliezen de tactische wapens veel van hun effectiviteit als signaal. De operationele controle ligt namelijk bij de Amerikaanse president en pas tijdens een crisis bij de Supreme Commander Europe (SACEUR), de hoogste militaire bevelhebber binnen de NAVO. Als Europeanen hun afschrikking willen versterken, zal een uitbreiding van de DCA-missie niet afdoende zijn.
Europese escalatieopties
Het Dissuasion Avancée, het Franse voorwaartse afschrikkingsinitiatief, is bedoeld om Rusland te ontmoedigen om kansen te zien in een Amerikaanse terugtocht uit Europa. Frankrijk heeft geen tactische nucleaire optie, hoewel het wel een plan heeft voor een zogenaamd ‘laatste waarschuwingsschot’. Hiermee vernietigt het een (waarschijnlijk) militair doel door middel van de kernwapens die door de Rafale ingezet kunnen worden. Met dit waarschuwingsschot stuurt Frankrijk het signaal dat de rode lijn bereikt is. Het Franse initiatief voorziet dat Europese bondgenoten die deelnemen, met hun vliegtuigen en vliegvelden, de Franse afschrikking versterken doordat de Franse vliegtuigen met kernwapens zich over Europa kunnen verspreiden. Zo wordt voorkomen dat Rusland ze uitschakelt.
De escalatieopties zouden ook liggen in conventionele wapens met een strategisch effect. Europese NAVO-staten investeren in zogenoemde conventionele Deep Precision Strike langeafstandswapens. Het multinationale European Longrange Strike Approach-programma is hier een voorbeeld van, evenals een aantal nationale, bilaterale, en multilaterale programma’s. Dit zijn zowel onderzoeks- als ontwikkelingsprogramma’s als directe aankoopprogramma’s bij Europese en niet-Europese producenten. Het Franse initiatief verwijst ook naar deze wapens. Hiermee heeft Europa wellicht opties op de escalatieladder in een crisis met Rusland. Het grootste probleem is dat deze wapens voorlopig nog niet in voldoende aantallen beschikbaar zijn. Voor veel van deze zogeheten strategic enablers blijft Europa afhankelijk van de Verenigde Staten, terwijl die afhankelijkheid juist moet worden afgebouwd.
Minder afhankelijk en minder chantabel
Op de middellange termijn zijn dit de meest effectieve wegen om minder afhankelijk van de Verenigde Staten te worden én minder chantabel door Rusland. Europeanen moeten dan de productiesnelheid van hun precisiewapens opvoeren, hun luchtmachten uitbreiden en hun lucht- en raketverdediging op orde krijgen. In de tussentijd kunnen de Amerikaanse wapens hopelijk genoeg twijfel oproepen in het Kremlin om af te zien van grootschalige escalaties.
Foto: Wikipedia ((A USAF F-35A flies with two B61-12 tactical nuclear bombs (training rounds) visible in its internal weapons bays, December 20, 2021, Los Alamos National Laboratory)).
